LİTERATÜR TARAMASI
Nöropsikolojide Sınır Çalışmalar: 2024–2026 Döneminin Öncü Araştırma Alanları
Yapay zekâ destekli değerlendirmeden hipokampal nöral protezlere, ultra yüksek alan MR’dan yaşam boyu beyin ağ haritalamasına: nöropsikolojinin yeni sınırları
Hazırlayan: Hakan YILMAZ, Uzm. Psk. · 12.03.2026
Nöropsikoloji, son iki yılda belki de tarihinin en hızlı dönüşümünü yaşıyor. Yapay zekâ algoritmaları geleneksel testleri “akıllı tanı araçlarına” dönüştürürken, 11.7 Tesla güçteki MR cihazları beyni daha önce hiç görülmemiş ayrıntıda görüntülemeye başlıyor. Kapalı döngü nöromodülasyon sistemleri belleği doğrudan iyileştirmeyi hedefliyor ve yaşam boyu beyin haritalama çalışmaları, onlarca yıllık normatif varsayımları sorgulatıyor. Bu derleme, 2024–2026 döneminin en dikkat çekici yedi öncü araştırma alanını güncel literatür ışığında ele alıyor.
1. Hassas Nöropsikoloji ve Yapay Zekâ
2025 yılında Bergen Üniversitesi’nden Astri J. Lundervold, Frontiers in Psychology dergisinde yayımlanan perspektif makalesinde “hassas nöropsikoloji” (precision neuropsychology) kavramını ortaya koydu. Bu çerçeve, yapay zekâ destekli değerlendirme araçlarının geleneksel nöropsikolojik yöntemlerle bütünleştirilmesini öngörüyor. Temel fırsatlar arasında dijital saat çizim testindeki geliştirilmiş örüntü tanıma, dikkat eksikliği gibi durumlarda semptom dalgalanmalarının sürekli izlenmesi ve öğrenme güçlüleri gibi alanlarda kişisel değerlendirme prosedürleri yer alıyor.
Dijital saat çizim testi (dCDT) çalışmaları bu yaklaşımın somut bir örneği. Araştırmacılar, tablet üzerinde uygulanan saat çizim görevinden zamansal, uzamsal ve süreç metrikleri dahil 350 özellik çıkararak, makine öğrenimi algoritmalarıyla hafif bilişsel bozukluk (MCI) alt grupları ile Alzheimer hastalığını birbirinden ayırt etmede %83’ün üzerinde sınıflandırma doğruluğuna ulaştı.
Ayrıca Libon ve ark. (2025), Journal of Alzheimer’s Disease‘de yayımladıkları “hassas nörobilişim” (precision neurocognition) makalesinde, dijital nöropsikolojik testlerin zaman tabanlı (latency) parametrelerini analiz ederek, test puanları normal sınırlar içinde olsa bile klinik grupları net şekilde ayırt edebildiklerini gösterdi. Bu yaklaşım, Edith Kaplan’ın Boston Süreç Yaklaşımı’nın dijital çağa taşınmış hali olarak değerlendiriliyor.
2. Ultra Yüksek Alan MR: 11.7 Tesla Çağı
Nörogörüntüleme teknolojisi çığır açıcı bir döneme girdi. 2024 yılında Fransa’daki Iseult projesi, 11.7 Tesla güçteki MR cihazıyla ilk anatomik beyin görüntülerini üretti. 0.2 mm düzlem içi çözünürlük ve 1 mm dilim kalınlığı, yalnızca 4 dakikalık bir tarama süresiyle elde edildi. Bu, standart 1.5T ve 3T cihazlarla kıyaslandığında devrim niteliğinde bir ayrıntı düzeyi anlamına geliyor.
Mass General Brigham’dan Jodi Gilman, 2026 öngörülerinde noninvazif beyin görüntülemenin kritik bir eşiği aşacağını belirterek, semptomlar ortaya çıkmadan önce devre düzeyindeki ince değişikliklerin tespit edilebileceğini öne sürdü. Bu gelişme, nöropsikolojik değerlendirme ile yapısal nörogörüntüleme bulgularının eşleştirilmesinde yepyeni bir dönem açıyor.
3. Nöromodülasyon ve Hipokampal Nöral Protezler
Nöromodülasyon teknikleri, nöropsikolojik rehabilitasyonda gün geçtikçe daha somut sonuçlar veriyor. Frontiers in Neuroscience‘da yayımlanan güncel bir çalışmada, kronik non-akıcı afazi hastalarında transkraniyal doğru akım stimülasyonu (tDCS) ile dil terapisinin birleştirilmesi sonucunda, sağ hemisferin anodal stimülasyonuyla hemisferler arası bağlantısalıkta artış ve dil işlevlerinde iyileşme gözlenmiştir.
Daha da dikkat çekici olan, hipokampal nöral protez çalışmalarıdır. Epilepsi hastalarına yerleştirilen hipokampal elektrotlarla bellek kodlama sırasında nöral örüntüler kaydedilmiş, ardından aynı bölgelerin uyarılmasıyla geri çağırma performansı anlamlı şekilde iyileştirilmiştir. Bu yaklaşım, beynin içine yerleştirilen bir “belleği güçlendir” düğmesi gibi çalışıyor. Sonuçlar henüz mütevazı olsa da tutarlı ve tekrarlanabilir nitelikte.
4. Yaşam Boyu Beyin Ağ Organizasyonu: Normatif Varsayımlar Sorgulanıyor
2025 yılında Nature Communications‘da yayımlanan büyük ölçekli bir yaşam boyu çalışma, sinirbilimin en kalıcı mitlerinden birini sarstı: beynin 20’li yaşların ortalarında zirve yapıp gerilediği inancı. Araştırmacılar bunun yerine, beyin ağ organizasyonunda yaklaşık 9, 32, 66 ve 83 yaşlarında geçiş noktaları içeren beş büyük evre tanımladı. Beyin, yaşam boyunca “yeni işletim sistemi sürümleri” yüklüyor gibi görünüyor.
Bu bulgu, nöropsikolojik değerlendirme için doğrudan önem taşıyor. “Gerilemeden” ziyade “adaptif yeniden yapılanma” şeklinde bir çerçeve, yaşlı yetişkinlerdeki bilişsel değişikliklerin yorumlanmasını ve normatif beklentilerin kalibrasyonunu kökten değiştirebilir.
5. Dijital Fenotipleme ve Ekolojik Anlık Değerlendirme
Geleneksel nöropsikolojik değerlendirme, klinik ortamda tek bir zaman diliminde yapılır. Ekolojik anlık değerlendirme (EMA) ise gerçek yaşam koşullarında tekrarlı örnekleme yaparak, bilişsel dalgalanmaları gün içinde yakalamayı mümkün kılıyor. Süreç verisi (process data) — test tamamlama sırasındaki ayrıntılı davranışsal örüntüler — artık standart puanlamanın ötesinde zengin klinik bilgi sağlıyor.
Göz izleme tabanlı taşınabilir demans tarama araçları ve sanal gerçeklik ortamlarında yapılan değerlendirmeler de hızla gelişiyor. Xu ve ark. (2024), makine öğrenimi ve sanal gerçeklik teknolojilerini göz izlemeyle birleştirerek taşınabilir ve verimli bir demans tarama aracı geliştirdi. Bu tür araçlar, özellikle birinci basamak sağlık hizmetlerinde erken tanı için büyük potansiyel taşıyor.
6. Nöropsikanaliz ve Klinik Eğitim Entegrasyonu
Miller ve ark. (2026), Frontiers in Medicine‘de yayımladıkları kavramsal derlemede, nöropsikanalitik ve nöropsikiyatrik perspektiflerin psikiyatrik klinik sinirbilim müfredatına nasıl entegre edilebileceğini tartıştı. Panksepp’in afektif sistemler kuramı (SEEKING, RAGE, FEAR, PANIC vb.) ve Solms’un nöropsikanalitik çerçevesi, klinik eğitimde beyin-davranış ilişkisinin daha derin kavranması için öneriliyor.
7. COVID-19 Sonrası Nöropsikolojik Sonuçlar
Long-COVID ile ilişkili bilişsel yakınmalar — “beyin sisi”, dikkat ve bellek sorunları, yürütücü işlev bozuklukları — nöropsikolojinin en aktif klinik araştırma alanlarından biri olmaya devam ediyor. Frontiers in Neuroscience‘ın 2025 araştırma konuları arasında COVID-19 sonrası nöropsikolojik sonuçların keşfi de yer alıyor. Pandemi, nöropsikolojik değerlendirmenin kamusal sağlık bağlamındaki önemini bir kez daha gözler önüne serdi.
Çalışmaların Bize Gösterdiği Yol
2024–2026 dönemi, nöropsikolojinin salt bir “test uygulama ve puanlama” disiplininden, teknoloji destekli hassas bir klinik bilim dalına dönüştüğü bir geçiş sürecini yansıtıyor. YZ’nin geleneksel testlere entegrasyonu, ultra yüksek çözünürlüklü görüntüleme, kapalı döngü nöromodülasyon ve yaşam boyu gelişimsel perspektifler, önümüzdeki on yılın klinik pratiğini şekillendirmeye aday. Bu gelişmeler, nöropsikologların hem teknik donanımını hem de kavramsal çerçevesini sürekli güncellemesini zorunlu kılıyor.
Temel Kaynaklar
[1] Lundervold, A. J. (2025). Precision neuropsychology in the area of AI. Frontiers in Psychology, 16, 1537368. doi:10.3389/fpsyg.2025.1537368
[2] Libon, D. J. ve ark. (2025). Precision neurocognition: An emerging diagnostic paradigm leveraging digital cognitive assessment technology. Journal of Alzheimer’s Disease, 108(1_suppl), S159–S169. doi:10.1177/13872877251325725
[3] Szymaszek, A., Iwanski, S., & Bala, A. (2025). Current research and future development of neuropsychology [Editorial]. Frontiers in Neuroscience, 19, 1754906. doi:10.3389/fnins.2025.1754906
[4] Mousley, A. ve ark. (2025). Topological turning points across the human lifespan. Nature Communications.
[5] Giannoulis, E. ve ark. (2025). Understanding the borderline brain: A review of neurobiological findings in BPD. Biomedicines, 13(7), 1783.
[6] Giannoulis, E. ve ark. (2025). Wired for intensity: The neuropsychological dynamics of BPD. Journal of Clinical Medicine, 14(14), 4973.
[7] Miller, E. ve ark. (2026). Integrating neuropsychoanalytic and neuropsychiatric perspectives into psychiatric clinical neuroscience curricula. Frontiers in Medicine, 12, 1712622.
[8] Xu, Y. ve ark. (2024). A portable and efficient dementia screening tool using eye tracking ML and VR. NPJ Digital Medicine, 7, 219.
